گاوخونی؛ از تالاب حیات بخش تا کویر بی پایان

با توجه به برگزاري «همایش بینالمللی روز جهانی تالابها» در اصفهان، يادداشت زير كه پيش از اين در رويش نيوز منتظر شده بود را بار ديگر منتشر مي كنيم و اميد داريم كه مشكل تالابهاي ايران كه حقيقتاً جزء ميراثهاي گرانسنگ اين سرزمين است برطرف شود.

تالاب بینالمللی گاوخونی )يا باتلاق گاوخونی) نام تالابی است در فلات مرکزی ایران که بخش بزرگی از آن در استان یزد و مابقی در استان اصفهان قرار دارد که پایان راه زاینده رود است.

رویش نیوز- سرویس محیط زیست: تالاب گاوخونی یکی از تالابهای مشهور در جلگهٔ مرتفع مرکزی ایران بهشمار میآید. این تالاب حیاتی منطقهای به وسعت ۴۷۶ کیلومتر مربع را پوشانده و در ۱۶۷ کیلومتری جنوب شرق اصفهان در کنار شهر ورزنهو در مجاورت تپههای شنی واقع شدهاست. ارتفاع آن از سطح دریا ۱٬۴۷۰ متر و بیشینهٔ عمق آن ۱۵۰ سانتیمتر میباشد. باتلاق مذکور منابع زیستی غنیای دارد البته به انضمام فعالیتهای دیگری که نسبت به محیط دارد. این باتلاق همچنین پناهگاهی برای پرندههای مهاجراست که با همهٔ این ویژگیها یکی از جاذبههای گردشگری است.^[1]

با تخصیص بیرویه آب به صنایع و باغات، آب ورودی این تالاب مدتهاست به صفر رسیده و عملاً این تالاب نابود شده است. این در حالی است که کشور ایران عضو کنوانسیون بینالمللی رامسراست و طبق آن حق ندارد قوانینی تصویب کند که بر اثر آن قوانین تالابها خشک شوند.

پس از 10 سال كه هيچ آبي به تالاب نرسيده بود؛ با تمهيدات صورت پذيرفته به وسیله کشاورزان منطقه شرقی اصفهان، در نهم تيرماه 94 آب رودخانه ضمن عبور از بند شاخ کنار به تالاب بین المللی گاوخونی رسید و پس از يك دهه باعث خوشحالی مردم، کشاورزان و دوستداران محیط زیست شد.

با توجه به اینکه در شرایط فعلی جریان داشتن این مقدار آب در زاینده رود از خشک شدن بستر رودخانه و تبدیل آن به کانون ریزگردها جلوگیری خواهد کرد در تغذیه آبخوان ها و تأمین بخشی از خدمات زیست بومی رودخانه نظیر حفظ تنوع زیستی نیز نقش بسزایی دارد^[2].

زايندهرود به عنوان تنها منبع اصلي و مداوم تأمينكننده آب تالاب از ارتفاعات زردكوه بختياري واقع در استان چهارمحال بختياري سرچشمه ميگيرد. اين رودخانه با طي مسافتي در حدود 300 كيلومتر و در يك مسير پر پيچ وخم در جهت جنوب شرقي اصفهان پيش ميرود تا درنهايت به تالاب گاوخوني ختم ميشود. كيفيت و كميت آب زايندهرود در طول مسير تحت تاثير عوامل مختلف دگرگون شده در پايان آب بسيار ناچيز و با كيفيت بسيار متفاوت از لحاظ درجه شوري و ميزان آلودگي به تالاب ميريزد.

براساس نمونهگيريهاي به عمل آمده نتايج حاصل نشان ميدهد كه رابطه مستقيمي بين افزايش دبي رودخانه با بهبود كيفيت و خصوصاً كاهش شوري آب تالاب وجود دارد. انتظار می رود که مسئولین امر هم در کنار تأمین آب برای صنعت، باغات، شرب و ... فكري براي تامين آب تالاب كند. تنها در اين صورت است كه اين تالاب شاخص و ارزشمند و در عين حال فراموش شده، حياتي دوباره يافته و چون دژي استوار در مقابل هجوم كوير ايستادگي خواهد كرد.

لازم به ذكر است كه علاوه بر زايندهرود، مسيلهاي متعددي وجود دارند كه فقط در مواقعي كه بارندگي شديدي اتفاق ميافتد، آب را از ارتفاعات مشرف به گاوخوني هدايت ميكرده و با گرم شدن هوا خشك ميشوند. همچنين رودخانههاي كوچك فصلي كه در بخش جنوبي حوضه در محدوده شهرضا و ايزدخواست جريان دارند، در ايامي از سال بدون اتصال به زاينده رود، مستقيماً آب خود را به تالاب ميريزند^[3].

تالاب گاوخونی در زمان پر آبی هر سال در فصل سرما میزبان پرندگان مهاجر بوده است. این پرندگان عبارتند از: انواع کاکایی، فلامیگو، انواع سلیم، آب چلیکها، خروس کولی، انواع شیم، بالکان، پلیکان، حواصیل خاکستری، بوتیمار، انواع کله سبز، اردک، لک لک از فیلوش اردکنوک پهن، ... همچنین پرندگان عموما با شروع فصل پاییز به طرف گاوخونی سرازیر شده و تمام زمستان را در این منطقه بسر می برند.

علاوه بر آن پرندگانی دیگر مانند: چنگر، طاووسک، خروس کولی،سلیم کوچک، سلیم طوقی، سلیم تالابی، آب چیلک پا سرخ، پاشلک، چویا، چاخلق، کاکائی، کاکائی کوچک، کاکایی سر سیاه، پرستوی دریایی، جغد تالابی و شاه بوف نیز در این منطقه یافت می شدند.

البته در تالاب گاوخونی آبزیان نیز زندگی می کردند کهخ مهم ترین آنها را می توان از مار آبی، ماهی کپور، ماهی سیاه، شیر ماهی، کامبوزیا، لاک پشت، قورباغه و خرچنگ نام برد.

احیای گاوخونی مهمتر از حفظ عنوان بینالمللی این تالاب است

در سال گذشته خبرهایی مبنی بر خارج شدن تالاب بینالمللی گاوخونی از لیست بینالمللی بودن مطرح شد که به دنبال این موضوع اسماعیل کهرم مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور در ارتباط با این موضوع اظهار کرد: خارج شدن تالاب بینالمللی گاوخونی از لیست بینالمللی بودن در مقابل از دست رفتن این تالاب مسئلهای نیست.

وی با بیان اینکه جاری شدن آب در رودخانه زایندهرود سبب تأمین آب باریکهای برای تالاب بینالمللی گاوخونی میشود، ادامه داد: تمام مسئولان باید اقدامات لازم را به منظور بازگشت آب به رودخانه زایندهرود و به دنبال آن احیای تالاب بینالمللی گاوخونی انجام بدهند.

مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور با تاکید بر اینکه تالاب بینالمللی گاوخونی در یک موقعیت استثنایی قرار گرفته است و در ناف ایران قرار دارد، تصریح کرد: تالاب بینالمللی گاوخونی برای پرندههای مهاجر یک محیط حیاتی بوده و تالاب گاوخونی برای مهاجرت پرندگان به عنوان یک توقفگاه بینراهی است.

وی با اشاره به اینکه تالاب بینالمللی گاوخونی اکوسیستم پیچیدهای دارد و با از بین رفتن این تالاب این اکوسیستم و حیات زیستی، حیوانی و گیاهی این تالاب نیز از بین میرود، اضافه کرد: طبیعت قدرت بازسازی دارد و با جاری شدن آب در رودخانه زایندهرود، تالاب بینالمللی گاوخونی نیز طی مدت یک تا دو ماه احیاء میشود.

آسیب های خشکی گاوخونی

به صورت قطعی خشکسالی تالاب گاوخونی یکی از دلایل مهم بروز ریزگردها و گرد و غبار در اصفهان محسوب میشود و با توجه به این موضوع احیای تالاب بینالمللی گاوخونی به میزان بسیاری ضرورت دارد.

در شرایط فعلی مرطوب بودن کف تالاب برای جلوگیری از پراکنش ریزگردها بسیار مهم است اما این نکته قابل توجه است که آسیب وارد شده به تالاب گاوخونی با آن پهنه عظیم ۴۷ هزار هکتاری به دلیل خشکی رودخانه در سالهای متمادی، تنها در درازمدت و با شرایط خاص قابل جبران است

احمد خاتون آبادی در مصاحبه با مهر اظهار داشته است:با خشک شدن کامل تالاب بینالمللی گاوخونی فاجعه انتشار ریزگردهای سمی آن، کلانشهرهای کشور را تهدید میکند.در روسیه با خشکی دریاچه اورال حوادث ناگواری از جمله حرکت ریزگردهای سرطانزا اتفاق افتاد که مشابه آن با خشک شدن کف تالاب گاوخونی به وقوع خواهد پیوست.

وی هشدار داد: ذرات و رسوبات فلزات سبک و سنگین که طی سالهای متمادی از طریق فاضلابهای صنعتی وارد گاوخونی شده بزودی تمام کشور را دربرمیگیرد.

خاتون آبادی تاکید کرد: تالاب گاوخونی از لحاظ نقشههای توپوگرافی در دشتی مسطح در میان کشور قرار گرفته که با توجه بــــــه حرکت بادهای شرق به غرب فصل تابستان، ریزگردهای آن کلانشهرهای بزرگ کشور را در معرض خطر قرار میدهد.

این استاد دانشگاه یادآور شد: یکی از دلایل نامگذاری گاوخونی آن بوده که خوان و محل چرای گاوها به دلیل علفزارهای اطرافش بوده است که این علفها بجز فایده ذکر شده مانعی برای تثبیت حرکت شن و ماسه محسوب میشده است.

آيا با بازگشايي مجدد دريچه هاي سد زاينده رود آب به تالاب ميرسد؟

اسفنديار اميني، مدیرعامل کانون خبرگان کشاورزی استان اصفهان در مصاحبه با ایسنا گفت: حفر چاههای بسیار و ایجاد بند در مسیر زاینده رود باعث شده است که دیگر آبی به تالاب گاوخونی نرسد.کسانی که میگویند که آب زاینده رود به تالاب گاوخونی میرسد، با حوضه زاینده رود آشنا نیستند. این حوضه یک اقلیم طبیعی دارد که هزاران سال مانند یک پیکره زنده کار میکرده است که در حال حاضر آن پیکره بهم خورده است. در ابتدا که سدی وجود نداشت، تمام آبی که از سرشاخهها میآمد، وارد رودخانه میشد. بخشی از این آب برای مصارف کشاورزی استفاده میشد و بخشی نیز به صورت سیلاب به تالاب میرسید. همچنین بخشی از این آب وارد سفرههای زیرزمینی میشد که مجددا از طریق زهکشها و مادیها به رودخانه باز میگشت. در واقع آبی که وارد حوضه آبریز زاینده رود میشد عملا سه یا چهار مرتبه مورد استفاده قرار میگرفت.

امینی با بیان اینکه طبق برنامه قبل از بازگشایی آب زاینده رود، مقداری به عنوان سهم محیط زیست کنار گذاشته شد، ادامه داد: 85 میلیون متر مکعب آب برای محیط زیست کنار در نظر گرفته شد. این میزان از سد زاینده رود رها میشود، اما به پایین دست و تالاب نمیرسد.[4]

تالاب گاوخونی در حال حاضر به یک بیابان بزرگ و یک واقعیت دردناک برای اصفهان تبدیل شده است. گاوخونی که روزی محل زندگی هزاران پرنده و ماهی بوده است با بی تدبیری ما به این وضعیت دچار گشته است. این تالاب می توانست یک قطب گردشگری برای اصفهان باشد و حتی منبع درآمدی برای ساکنین شرق اصفهان باشد. با توجه به مطالب ذکر شده گاوخونی اگر همچنان این گونه به حال خود رها شود اثرات مخرب و زیان باری برای اصفهان خواهد شد؛ پس امیدواریم مسئولین استان و دست اندرکاران محیط زیست در اصفهان گاوخونی را دغدغه اول خود در اصفهان و یکی از دغدغه های مهم کشوری تبدیل نمایند تا هر چه سریعتر راهکاری برای روح دمیدن به این کالبد خاکی اندیشیده شود و زمانی به یاد آن نیفتیم که دیگر کار از کار گذشته است و دیگر نمی توانیم کمکی به آن بکنیم.

- - , .